«Γιατί δεν βλέπουμε πια εκείνον τον σκύλο που ήταν πάντα στο πάρκο;»
Μια απλή παιδική ερώτηση. Ο σκύλος έχει πεθάνει, αλλά ο ενήλικας διστάζει. «Τον πήγαν κάπου αλλού. Σε ένα μεγάλο σπίτι με κήπο».
Ένα μικρό, αθώο ψέμα. Ειπωμένο όχι για να εξαπατήσει, αλλά για να προστατεύσει το παιδί από μια δύσκολη αλήθεια.
Και κάπου εδώ γεννιέται ένα μεγαλύτερο ερώτημα:
Μέχρι πού φτάνει η ανάγκη μας να προστατεύσουμε ένα παιδί και από ποιο σημείο και μετά αρχίζουμε να διαστρεβλώνουμε την πραγματικότητα για χάρη του;
Από τι ακριβώς προστατεύουμε τα παιδιά;
Η επιθυμία να προστατεύσουμε ένα παιδί από τη λύπη, τον φόβο, την απογοήτευση ή την απώλεια είναι βαθιά ανθρώπινη. Κανένας γονιός δεν θέλει να βλέπει το παιδί του να στενοχωριέται. Κάποιες φορές, όμως, στην προσπάθειά μας να απομακρύνουμε κάθε δύσκολο συναίσθημα, καταλήγουμε να απομακρύνουμε και κομμάτια της ίδιας της πραγματικότητας.
Και αυτό δεν αφορά μόνο τον θάνατο.
Μπορεί ένα αγαπημένο πρόσωπο να αρρώστησε και να λέμε «δεν έχει τίποτα» για να μην ανησυχήσει το παιδί. Μπορεί ένας φίλος να μετακόμισε και να αποφεύγουμε να εξηγήσουμε ότι πιθανότατα δεν θα τον βλέπει πια τόσο συχνά. Μπορεί να περάσουμε με το αυτοκίνητο δίπλα από ένα εικονοστάσι και, όταν το παιδί ρωτήσει γιατί βρίσκεται εκεί, να αλλάξουμε γρήγορα θέμα.
Όλες αυτές οι αντιδράσεις έχουν συνήθως την ίδια αφετηρία: θέλουμε να προστατεύσουμε. Αλλά ίσως αξίζει να αναρωτηθούμε: από την πραγματικότητα ή από το συναίσθημα που μπορεί να προκαλέσει η πραγματικότητα;
«Η αλήθεια προς ένα παιδί δεν χρειάζεται να περιλαμβάνει όλες τις λεπτομέρειες. Χρειάζεται όμως να παραμένει αλήθεια.»
Άλλο προστατεύω, άλλο αποκρύπτω
Το να λέμε την αλήθεια σε ένα παιδί δεν σημαίνει ότι του μιλάμε σαν να είναι ένας μικρός ενήλικας. Ένα παιδί τεσσάρων ετών δεν χρειάζεται τις ίδιες πληροφορίες με ένα παιδί δέκα ετών. Δεν χρειάζεται να γνωρίζει όλες τις λεπτομέρειες μιας ασθένειας, ενός ατυχήματος ή μιας οικογενειακής δυσκολίας.
Χρειάζεται μια αλήθεια που να μπορεί να καταλάβει.
Αν, για παράδειγμα, ένα παιδί παρατηρήσει ένα εικονοστάσι στην άκρη του δρόμου και ρωτήσει «Γιατί είναι αυτό εδώ;», μπορεί να αρκεί μια απλή απάντηση:
«Το έβαλαν άνθρωποι που έχασαν κάποιον που αγαπούσαν σε αυτό το σημείο».
Αν συνεχίσει και ρωτήσει «Πέθανε;», μπορούμε να απαντήσουμε «Ναι». Και μετά να περιμένουμε.
Μπορεί να ακολουθήσουν δέκα ερωτήσεις. Μπορεί να ακολουθήσει μία. Μπορεί το παιδί να πει απλώς «Α, εντάξει» και μετά από τρία δευτερόλεπτα να μας ρωτήσει αν μπορεί να φάει παγωτό.
Και αυτό είναι επίσης εντάξει.
Δεν χρειάζεται κάθε παιδική ερώτηση να γίνεται αφορμή για μια μεγάλη συζήτηση. Μπορούμε να απαντάμε σε αυτό που πραγματικά μας ρωτά το παιδί και να αφήνουμε το ίδιο να καθορίζει, μέσα από τις επόμενες ερωτήσεις του, πόση πληροφορία χρειάζεται.
«Μα δεν είναι πολύ μικρό για να το ξέρει;»
Ίσως αυτή να είναι μία από τις δυσκολότερες ερωτήσεις.
«Είναι μικρός ακόμα.»
«Δεν είναι έτοιμη να το ακούσει.»
«Θα του το πούμε όταν μεγαλώσει.»
Φράσεις που ξεκινούν από φροντίδα. Αν όμως γίνουν η απάντησή μας απέναντι σε κάθε δύσκολη πραγματικότητα, υπάρχει ο κίνδυνος το παιδί στα μάτια μας να μην είναι ποτέ αρκετά έτοιμο.
Σαν να περιμένουμε πρώτα να αποκτήσει όλα τα εργαλεία για να αντιμετωπίσει τη λύπη, την απώλεια ή την απογοήτευση και μετά να του επιτρέψουμε να τις συναντήσει.
Όμως πολλά από αυτά τα εργαλεία χτίζονται ακριβώς μέσα από τις εμπειρίες.
Ένα παιδί μαθαίνει ότι μπορεί να στενοχωρηθεί και μετά να νιώσει καλύτερα. Ότι μπορεί να φοβηθεί και να ζητήσει βοήθεια. Ότι μπορεί να ακούσει κάτι δύσκολο και να επιστρέψει αργότερα με μια καινούρια ερώτηση.
«Το παιδί δεν χρειάζεται έναν κόσμο στον οποίο δεν συμβαίνει τίποτα δύσκολο. Χρειάζεται ενήλικες που θα είναι δίπλα του όταν το δύσκολο εμφανιστεί.»
Προστασία δεν σημαίνει έκθεση σε όλα
Από την άλλη πλευρά, το αντίθετο της απόκρυψης δεν είναι η ανεξέλεγκτη έκθεση. Το ότι επιλέγουμε την ειλικρίνεια δεν σημαίνει ότι το παιδί πρέπει να γνωρίζει κάθε λεπτομέρεια, να ακούει κάθε συζήτηση των ενηλίκων ή να έρχεται αντιμέτωπο με εικόνες και πληροφορίες που δεν μπορεί ακόμη να επεξεργαστεί.
Εδώ βρίσκεται η ισορροπία.
Δεν κρύβω την πραγματικότητα, αλλά τη μεταφράζω στη γλώσσα του παιδιού.
Επιλέγω τις λέξεις μου. Απαντώ σε αυτό που με ρωτά. Δεν προσθέτω τρομακτικές ή περιττές λεπτομέρειες. Και παραμένω διαθέσιμος αν η πρώτη απάντηση φέρει μια δεύτερη ερώτηση. Αυτό είναι πολύ διαφορετικό από το να δημιουργώ μια νέα ιστορία για να εξαφανίσω το δύσκολο γεγονός.
Και τα «μικρά αθώα ψέματα»;
Τα μικρά ψέματα της καθημερινότητας συνήθως δεν γεννιούνται από κακή πρόθεση.
Πολλές φορές γεννιούνται ακριβώς επειδή αγαπάμε τόσο πολύ τα παιδιά, ώστε θα θέλαμε —αν μπορούσαμε— να αφαιρέσουμε από τον δρόμο τους οτιδήποτε μπορεί να τα πληγώσει.
Ίσως, όμως, εκείνη τη στιγμή αξίζει να κάνουμε στον εαυτό μας μια ερώτηση:
«Προστατεύω αυτή τη στιγμή το παιδί μου ή προστατεύω εμένα από τη δυσκολία να το δω να στενοχωριέται;»
Η απάντηση δεν θα είναι πάντα εύκολη. Ούτε χρειάζεται να γίνουμε οι «τέλειοι» ενήλικες που έχουν πάντα έτοιμη την κατάλληλη φράση. Μπορούμε ακόμη και να πούμε: «Δεν ξέρω πώς να σου το εξηγήσω τώρα. Θέλω λίγο να το σκεφτώ και θα το συζητήσουμε».
Κι αυτό είναι μια ειλικρινής απάντηση.
Γιατί υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο να φιλτράρουμε μια πληροφορία ώστε να μπορεί να την κατανοήσει ένα παιδί και στο να κατασκευάζουμε μια διαφορετική πραγματικότητα επειδή φοβόμαστε πώς θα αντιδράσει στην αληθινή.
Τα παιδιά δεν χρειάζεται να γνωρίζουν τα πάντα.
Δεν χρειάζεται να τους δίνουμε όλες τις λεπτομέρειες.
Και σίγουρα δεν χρειάζεται να τα αντιμετωπίζουμε σαν μικρούς ενήλικες.
Χρειάζονται όμως κάτι πολύ σημαντικό: να γνωρίζουν ότι, όταν ο κόσμος τούς δημιουργήσει μια δύσκολη ερώτηση, μπορούν να επιστρέψουν στους ενήλικες που εμπιστεύονται και να πάρουν μια απάντηση αληθινή, κατανοητή και ασφαλή.
Γιατί ίσως η προστασία δεν είναι να φτιάξουμε έναν κόσμο χωρίς δύσκολες αλήθειες. Είναι να βοηθήσουμε το παιδί να ανακαλύψει ότι μπορεί να τις συναντήσει χωρίς να είναι μόνο του.

